Khi cạnh tranh công nghệ và quốc phòng leo thang, Washington coi tự chủ khoáng sản chiến lược là chìa khóa bảo vệ năng lực sản xuất và an ninh quốc gia.
Mỹ đang đẩy mạnh xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm hoàn toàn trong lãnh thổ, một động thái chiến lược nhằm phá vỡ sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong một ngành công nghiệp mà Washington coi là sống mái đối với quốc phòng và công nghệ hiện đại. Quyết định này phản ánh nhận thức sâu sắc ở các tòa lãnh đạo chính sách Mỹ rằng, trong bối cảnh cạnh tranh lớn với Bắc Kinh, độc lập về cung cấp khoáng sản chiến lược không phải là lựa chọn mà là bắt buộc.
Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố hóa học có tính chất độc đáo, được sử dụng rộng rãi trong sản xuất nam châm điện từ, pin sạc, chip bán dẫn, hệ thống quân sự tiên tiến và công nghệ năng lượng tái tạo. Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 60-70% sản lượng toàn cầu và chiếm ưu thế tuyệt đối trong xử lý chế biến. Sự thống trị này đã trở thành công cụ đàm phán địa chính trị mạnh mẽ, đặc biệt trong các cuộc căng thẳng thương mại và địa chính trị gần đây.
Tự chủ khoáng sản trở thành ưu tiên quốc gia
Chính quyền Mỹ đã công nhận rằng sự phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các khoáng sản chiến lược tạo ra những lỗ hổng nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng quốc phòng và công nghệ. Một cuộc gián đoạn từ Bắc Kinh — dù vô tình hay cố ý — có thể làm tê liệt sản xuất máy bay, tàu ngầm, hệ thống tên lửa và các thiết bị quân sự hiện đại khác. Nhận thức này đã thúc đẩy Washington đầu tư hàng tỷ đô la vào các dự án khai thác và chế biến đất hiếm trong nước.
Các chính sách gần đây, bao gồm Đạo luật Giảm lạm phát (Inflation Reduction Act) và Đạo luật Chip và Khoa học (CHIPS and Science Act), đều tích hợp các khoản hỗ trợ tài chính và khuyến khích thuế nhằm thu hút đầu tư vào khai thác và chế biến đất hiếm tại Mỹ. Những dự án này không chỉ nhằm mục đích kinh tế mà còn có ý nghĩa an ninh quốc gia rõ ràng.
Những thách thức thực tế trong xây dựng chuỗi cung ứng
Mặc dù quyết tâm chính trị là rõ ràng, việc xây dựng một chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập đối mặt với những trở ngại đáng kể. Trước tiên là vấn đề thời gian: Trung Quốc đã xây dựng được các cơ sở chế biến tiên tiến trong suốt hàng thập kỷ, trong khi Mỹ phải bắt đầu từ đầu. Dự kiến mất từ 5 đến 10 năm để xây dựng các nhà máy chế biến đầu tiên có khả năng cạnh tranh về mặt chi phí và công nghệ.
Vấn đề thứ hai là chi phí sản xuất. Sản xuất đất hiếm tại Mỹ đắt hơn đáng kể so với Trung Quốc do chi phí lao động, quy định môi trường, và chi phí năng lượng cao hơn. Để các nhà máy Mỹ cạnh tranh được, chính phủ phải duy trì các chính sách hỗ trợ dài hạn, hoặc các công ty phải chấp nhận lợi nhuận thấp hơn. Cả hai tình huống đều yêu cầu sự cam kết lâu dài từ các bên liên quan.
Thứ ba là vấn đề môi trường. Khai thác và chế biến đất hiếm tạo ra những chất thải phóng xạ và hóa học độc hại. Mỹ phải cân bằng giữa yêu cầu độc lập chiến lược và các tiêu chuẩn môi trường ngặt nghèo. Các cộng đồng địa phương, đặc biệt là những người sống gần các khu vực khai thác tiềm năng, có mối quan tâm hợp lý về ô nhiễm và suy thoái đất đai.
Các dự án đang triển khai và tiến độ
Một số dự án đã được khởi động để thực hiện tầm nhìn tự chủ này. Các công ty như MP Materials, Lynas Rare Earths (công ty Úc nhưng có nhà máy chế biến tại Texas), và các tổ chức khác đang nhận được tài trợ liên bang để mở rộng hoạt động. Mỏ Mountain Pass ở California, một trong những mỏ đất hiếm lớn nhất của Mỹ, đã được đầu tư để tăng sản lượng khai thác.
Tuy nhiên, tiến độ vẫn chậm hơn so với mục tiêu ban đầu. Các thách thức về quy định, chi phí vốn cao, và nhu cầu công nghệ cao đã làm chậm nhiều dự án. Một số dự án đã bị hoãn lại hoặc phải điều chỉnh phạm vi do các rào cản không lường trước được.
Tác động toàn cầu và cuộc đua chiến lược
Nỗ lực của Mỹ để tự chủ về đất hiếm không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ Mỹ-Trung mà còn tác động rộng hơn đến cân bằng địa chính trị toàn cầu. Các đồng minh của Mỹ, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc, và Liên minh Châu Âu, cũng đang tìm cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Điều này tạo ra cơ hội cho các quốc gia khác có dự trữ đất hiếm, như Việt Nam, Myanmar, và các nước Châu Phi, trở thành những đối tác cung cấp thay thế.
Trung Quốc, nhận thức được những nỗ lực này, đã bắt đầu siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và các khoáng sản chiến lược khác. Bắc Kinh cũng đầu tư vào các dự án khai thác ở nước ngoài để đảm bảo nguồn cung dài hạn. Cuộc đua này phản ánh thực tế rằng, trong thế giới ngày càng phân mảnh về mặt địa chính trị, kiểm soát chuỗi cung ứng các khoáng sản chiến lược đã trở thành một phần không thể tách rời của cạnh tranh lớn giữa các cường quốc.
Hành trình của Mỹ để xây dựng sự tự chủ về đất hiếm là một bài kiểm tra lâu dài về quyết tâm chính trị, khả năng đổi mới công nghệ, và sức chịu đựng tài chính. Thành công hay thất bại không chỉ sẽ định hình tương lai cạnh tranh Mỹ-Trung mà còn ảnh hưởng đến cách thế giới tổ chức các chuỗi cung ứng chiến lược trong những thập kỷ tới.
